चाडपर्वको मौसम: विविध संस्कृति, साझा खुसी

सुरेन्द्र नेपाल श्रेष्ठ-

नेपालमा अहिले दसैँको रौनक छ। घरआँगनमा जमरा उम्रिएका छन्, बजारमा चहलपहल बढेको छ र टाढा रहेका आफन्तहरू घर फर्किने क्रम चलिरहेको छ। परिवारसँग भेटघाट गर्ने, टीका र जमरा लगाउने, आशीर्वाद लिने र सुखदुःख साटासाट गर्ने एउटा सुन्दर समय हो दसैँ। तर अक्टोबर र नोभेम्बर महिना नेपालमा मात्र चाडपर्वको मौसम होइन। संसारका विभिन्न कुनाहरूमा पनि यही अवधिमा धर्म, संस्कृति, इतिहास र परम्परासँग जोडिएका अनेकौँ उत्सवहरू मनाइन्छन्।

भारतमा अक्टोबर महिनामा नवरात्रि, दुर्गापूजा र दसहराको छुट्टै रौनक हुन्छ। गुजरातमा गरबा र डान्डियाको रौनक, पश्चिम बंगालमा भव्य दुर्गापूजा र देशका विभिन्न भागमा दसहराका विशेष कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छन्। सन् २०२६ मा दसहरा अक्टोबर २० मा पर्नेछ। यी पर्वहरूले धार्मिक मान्यताअनुसार असत्यमाथि सत्य र अधर्ममाथि धर्मको विजयको सन्देश दिन्छन्। नेपालमा दसैँ मनाइने शैली र भारतका यी उत्सवहरूको वातावरणमा धेरै सांस्कृतिक समानता पाइन्छ। परिवारसँगको भेटघाट, धार्मिक अनुष्ठान, नयाँ पहिरन र सामूहिक उत्सव दुवै देशका पर्वका अभिन्न अङ्ग हुन्।

चीनमा अक्टोबर १ मा राष्ट्रिय दिवस मनाइन्छ। यससँगै आउने लामो बिदाको समयमा मानिसहरू घुमफिर गर्न, परिवारसँग समय बिताउन र विभिन्न पर्यटकीय स्थलहरू भ्रमण गर्न निस्कन्छन्। चीनको मध्यशरद् पर्व (Mid-Autumn Festival) पनि चन्द्र पात्रोअनुसार सेप्टेम्बर वा अक्टोबरमा पर्ने गर्छ। यस पर्वमा चन्द्रमाको अवलोकन गर्ने, मुनकेक खाने र परिवारको पुनर्मिलनको कामना गर्ने परम्परा छ। दक्षिण कोरियामा पनि छुसोक नामक प्रमुख पारिवारिक पर्व सामान्यतया सेप्टेम्बर वा अक्टोबरमा पर्छ। यस अवसरमा परिवारका सदस्यहरू भेला हुने, पुर्खाको सम्झना गर्ने र परम्परागत परिकारहरू खाने चलन छ। घर फर्कने र आफन्तसँग भेटघाट गर्ने यो परम्परा नेपालको दसैँसँग निकै मिल्दोजुल्दो छ।

थाइल्याण्डको फुकेटमा अक्टोबरमा मनाइने शाकाहारी महोत्सव धार्मिक अनुष्ठान, शाकाहारी भोजन र भव्य शोभायात्राका लागि चर्चित छ। यस उत्सवमा सहभागीहरूले आत्मसंयम र धार्मिक शुद्धिलाई जोड दिन्छन्। त्यस्तै, फिलिपिन्सको बाकोलोड सहरमा अक्टोबरमा मनाइने मास्कारा महोत्सव रंगीन मुखौटा, नृत्य, संगीत र सडक उत्सवका लागि प्रख्यात छ। कठिन परिस्थितिमा पनि आशा र मुस्कान कायम राख्ने सन्देश यस पर्वले दिन्छ। थाइल्याण्ड, श्रीलंका, म्यानमार लगायतका बौद्ध समुदायमा वर्षावास समाप्तिपछि मनाइने कथिना पर्व पनि अक्टोबरको अन्त्यदेखि नोभेम्बरसम्म पर्ने गर्छ। यस समयमा भिक्षुहरूलाई चिवर र अन्य आवश्यक सामग्री दान गरिन्छ, जसले धार्मिक आस्थाका साथै उदारता र सामुदायिक एकताको महत्त्वलाई दर्शाउँछ।

जर्मनीको म्युनिखमा हुने ओक्टोबरफेस्ट सन् २०२६ मा सेप्टेम्बर १९ देखि अक्टोबर ४ सम्म सञ्चालन हुनेछ। त्यस्तै, क्यानडाको किचनर–वाटरलु क्षेत्रमा पनि सेप्टेम्बर २५ देखि अक्टोबर १७ सम्म ओक्टोबरफेस्टका कार्यक्रमहरू आयोजना हुँदै छन्। यी उत्सवहरूमा परम्परागत पहिरन, संगीत, स्थानीय परिकार र सामुदायिक सहभागितालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।

बेलायतमा नोभेम्बर ५ मा मनाइने बोनफायर नाइटमा आतसबाजी र आगो बालेर ऐतिहासिक घटनाको सम्झना गरिन्छ। नोभेम्बर ११ को रिमेम्बरेन्स डेमा युद्धमा ज्यान गुमाएका सैनिकहरूको सम्झनामा मौनधारण गरिन्छ र रातो पप्पी फूल अर्पण गरिन्छ। ग्रीसमा अक्टोबर २८ मा मनाइने ‘ओक्सी डे’ ले राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र ऐतिहासिक प्रतिरोधको सम्झना गराउँछ। यसरी हेर्दा युरोपका पर्वहरू धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित नभई इतिहास, राष्ट्रिय पहिचान र सामूहिक स्मृतिमा पनि आधारित छन्।

बेलायत, अमेरिका लगायत केही देशहरूमा अक्टोबर ३१ मा मनाइने हेलोविन बालबालिका र युवाहरूमाझ निकै लोकप्रिय छ। मानिसहरू विभिन्न पात्रका पोसाक लगाउँछन्, घरहरूलाई फर्सी र अन्य सजावटले आकर्षक बनाउँछन् र बालबालिकाहरू मिठाईका लागि घर-घर पुग्छन्। यो झन्डै हाम्रो देउसी जस्तै हुन्छ। क्यानडामा अक्टोबरको दोस्रो सोमबार मनाइने थ्याङ्क्सगिभिङ पर्वमा परिवारसँग बसेर भोजन गर्ने, जीवनमा प्राप्त उपलब्धिहरूका लागि कृतज्ञता व्यक्त गर्ने र आफन्तसँग समय बिताउने चलन छ। मेक्सिकोमा भने नोभेम्बर १ र २ मा मनाइने ‘दिया दे लोस मुएर्तोस’ अर्थात् मृतकको दिवसमा दिवङ्गत आफन्तका तस्बिर, फूल, मैनबत्ती र परम्परागत परिकारले वेदी सजाइन्छ। परिवारहरू आफ्ना प्रियजनको सम्झना गर्न भेला हुन्छन्। यस पर्वले मृत्यु र शोकलाई परिवारको इतिहास, प्रेम र स्मृतिसँग जोडेर हेर्ने एक विशिष्ट सांस्कृतिक दृष्टिकोण प्रदान गर्छ, जुन हाम्रो गाइजात्रा जस्तै हो।

नोभेम्बर महिनामा भारत, नेपाल र विश्वभरका हिन्दू समुदायमा दीपावली तथा तिहारको विशेष रौनक हुन्छ। घरमा दियो बाल्ने, रंगोली बनाउने, मिठाई बाँड्ने र परिवारसँग खुसी साटासाट गर्ने यस पर्वले अन्धकारमाथि उज्यालो, अज्ञानमाथि ज्ञान र निराशामाथि आशाको सन्देश दिन्छ। नेपालको तराई अनि भारतको बिहार, झारखण्ड र उत्तर प्रदेशका केही क्षेत्रमा मनाइने छठ पर्व नोभेम्बरमा नै पर्दछ, जहाँ सूर्यदेव र प्रकृतिप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै नदी वा जलाशयको किनारमा पूजा गरिन्छ। त्यस्तै, सिख समुदायले नोभेम्बर २४ मा गुरु नानक जयन्ती मनाउँछन्।

थाइल्याण्डको लोय क्राथोङ पर्वमा मानिसहरूले फूल, पात र मैनबत्तीले सजाइएका साना डुङ्गाहरू नदी वा जलाशयमा बगाउँछन्। यो परम्परा पानीप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्न, विगतका गल्तीहरू बिर्सन र नयाँ आशाका साथ अघि बढ्ने भावनासँग जोडिएको छ। थाइल्याण्डका केही स्थानमा यसै अवधिमा मनाइने यि पेंग पर्वमा आकाशमा लालटिन उडाउने दृश्यले यसलाई विश्वभर परिचित बनाएको छ। यद्यपि, यी पर्वहरूको मिति चन्द्र पात्रो र स्थानीय परम्पराअनुसार फरक पर्न सक्छ। यस क्षेत्रका विभिन्न बौद्ध समुदायमा अक्टोबरको अन्त्यदेखि नोभेम्बरसम्म मनाइने कथिना पर्वमा पनि भिक्षुहरूलाई चिवर र अन्य आवश्यक सामग्री दान गर्ने परम्परा छ।

नोभेम्बरको अन्त्यतिर अमेरिकामा मनाइने थ्याङ्क्सगिभिङ पनि उत्तिकै विशेष पर्व हो। परिवारका सबै सदस्यहरू एउटै टेबलमा बसेर मिठो भोजन गर्ने, जीवनमा पाएका अवसर र सहयोगका लागि आभार व्यक्त गर्ने अनि आफन्तसँग रमाइलो गर्ने यसको पुरानो परम्परा हो। त्यसैगरी, धेरै देशहरूमा डिसेम्बरमा आउने क्रिसमसको रौनक नोभेम्बरदेखि नै सुरु हुन्छ। पसल, सडक र घरहरू सजाउन थालिन्छ। क्रिसमस डिसेम्बरको पर्व भए तापनि यसको तयारीले नोभेम्बरको अन्त्यदेखि नै युरोप, अमेरिका र अन्य देशका सहरहरूमा उत्सवको माहोल बनाइदिन्छ।

आज लाखौँ मानिस आफ्नो जन्मभूमिबाट टाढा अर्कादेशमा बसोबास गरिरहेका छन्। नेपालीहरू बेलायत, अमेरिका, अस्ट्रेलिया, जापान, दक्षिण कोरिया र खाडी मुलुकमा भए पनि आफ्ना चाडपर्व दसैँ र तिहार नबिर्सिकन मनाउँछन्। त्यसैगरी, अन्य देशका आप्रवासीहरूले पनि आफ्नो संस्कृति र परम्परालाई नयाँ परिवेशमा जीवित राख्ने कोसिस गर्छन्। उनीहरूका लागि चाडपर्व केवल पूजापाठ मात्र होइन, बरु आफ्नो भाषा, बाल्यकाल, परिवार र जन्मभूमिकी यादहरू जोड्ने एउटा भावनात्मक माध्यम पनि हो। परदेशमा हुँदा दसैँको बेला घरको याद आउनु, तिहारमा दियो बाल्दा गाउँको आँगन सम्झिनु वा क्रिसमसमा परिवारसँगै हुन पाउनु मानवीय भावनाको एउटा स्वाभाविक पाटो हो।

यी पर्वहरूले संसारको सांस्कृतिक विविधतालाई सुन्दर ढंगले प्रस्तुत गर्छन्। कुनैले विजयको कथा सुनाउँछन् त कुनैले पुर्खाको सम्झना गराउँछन्। कसैले प्रकृतिप्रति आभार प्रकट गर्छन् भने कसैले त्याग, सेवा र मानवताको पाठ सिकाउँछन्। चाडपर्वको वास्तविक सुन्दरता महँगो लुगा लगाउनु, भोजभतेर गर्नु वा बाहिरी प्रदर्शनमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। साँचो उत्सव त दुःखमा परेकालाई सम्झनु, एक्लिएका वृद्धवृद्धालाई साथ दिनु, अभावमा रहेकाहरूलाई सहयोग गर्नु र आफ्नो खुसी अरूसँग बाँड्नुमा छ।

देश र धर्म फरक हुन सक्छन्, चाडपर्व मनाउने तरिका पनि भिन्न हुन सक्छन्। तर माया, आत्मीयता, सम्मान र सुखको चाहना त संसारभरका मानिसमा एउटै छ। चाडपर्वले संसारलाई एउटै साँचोमा बाँध्दैनन्, बरु फरक-फरक संस्कृति भएका मानिसहरूलाई एकअर्कालाई बुझ्न, सम्मान गर्न र मानवताको साझा सम्बन्धलाई पहिचान गर्न एउटा सुनौलो अवसर दिन्छन्।