कलेज पढाइपछिको व्यस्तता

एसएलसी दिएपछि बीचमा के-के भयो, ठ्याक्कै याद त छैन। तर परीक्षाको नतिजा आएपछि के पढ्ने भनेर भने धेरै योजनाहरू बनाइएका थिए। स्कुलमा कुखुरापालन विषय पढेकाले त्यही विषयमा कलेज जाने सोच बनाएँ। त्यतिबेला लमजुङ जाने विचार पनि थियो, तर पछि ल शंकरदेव र त्रिपुरेश्वरमा पनि फर्म भरियो। भाग्यले ल क्याम्पसको पहिलो लिस्टमै नाम निस्किएपछि त्यहीँ पढ्न थालेँ र पाटनमा कोठा लिएर बसें। दाइ पनि इन्जिनियरिङ पढ्ने हुनाले नजिकैको ठाउँ खोज्दा हखा टोल नै ठिक लाग्यो, विशेषगरी घरबेटी चौताराकै भएकाले त्यहीँ बस्न सजिलो भयो। पहिलो वर्ष दिउँसो पढ्थेँ। पढाइ सकिएपछि प्राय: महाबौद्धमा मःम खाएर, पसलबाट चिज र ड्राई मिट किनेर रत्नपार्क हुँदै बसमा पाटन ढोकासम्म आइपुग्थेँ।

पहिलो वर्षको परीक्षामा अंग्रेजी र अर्थशास्त्रमा भने फेल भएँ। अर्थशास्त्र त दोस्रो वर्षमा पास भएँ, तर अंग्रेजीले भने निकै रुवायो। वास्तवमा कलेज पढ्दा मैले बाहिरको कुरामा खासै ध्यान दिएको थिइनँ; स्ववियु चुनावतिर भने केही समय बिताएँ। राजनीतिक चहलपहलमा धेरै नभए पनि पढाइ भने राम्ररी हुन सकेन।

दोस्रो वर्ष बिहान पढ्न थालें, जसले गर्दा छात्रवृत्ति पाएँ र पढाइ शुल्क तिर्नुपर्ने बाध्यता पनि हट्यो। जाडो महिनामा राती ११ बजे쯤 कोठा पुग्दा निकै गाह्रो हुन्थ्यो। भोलिपल्ट बिहान खानका लागि राती नै दाल-भात पकाएर राख्ने गर्दथेँ। कति पटक त कलेजबाट फर्केर खाना पकाउँदा पकाउँदै खाटमा आराम गर्न खोज्दा भुसुक्कै निदाउँथेँ। अनि के हुन्थ्यो भने, स्टोभको तेल सकिएर आगो निभ्ने, खाना डढेर खाग हुने र पछि भाँडा माझ्न निकै झन्झट हुने! दिउँसो खाना खाएर सुत्ने बानी थियो। ल क्याम्पसमा साथीहरूसँग मिलेर सामूहिक रूपमा पढ्ने गर्थ्यौं। श्यामकृष्ण मास्केसँग पनि केही समय पढ्थेँ, ऊ वसन्तपुरमा बस्थ्यो। सुरु-सुरुमा हामीबीच झगडा भए पनि पछि भने मिल्ने गर्यौं। उसले पछि आईएल पास गरेर बीएल पढ्यो र अहिले आफ्नै पेसामा छ।

म भने कलेजमा निकै नराम्ररी फेल भएँ। अन्य सबै विषयमा त राम्रै नम्बर आयो, तर दोस्रो वर्षको ब्राइटर इंग्लिस पनि दोस्रो पटकमा मात्र पास भयो। त्यतिबेला म टाइफाइडले गर्दा निकै बिरामी भएर दुब्लाएको थिएँ, तैपनि बलजफ्ती परीक्षा दिनु पर्‍याे।

खै, कुन संयोगले गर्दा दोस्रो वर्ष पढ्दाखेरि अन्तरकलेज सांस्कृतिक कार्यक्रममा पनि भाग लिने अवसर मिल्यो। सामूहिक नृत्यमा तीनजना केटा र तीनजना केटी मिलेर ‘कहिले माया पोखरा कहिले माया खैरेनी’ भन्ने गीतमा नाच्ने गर्थ्यौं। हाम्रा निर्देशकहरू पनि निकै राम्रा हुनुहुन्थ्यो, जसमध्ये एकको नाम त बिर्सें तर अर्काको नाम राजकुमार थियो। यतिञ्जेल धेरै नाच सिके पनि कहिल्यै व्यवस्थित तरिकाले सिकिने मौका पाइएन।

कलेज पढ्दै गर्दा मैले होटल मायालुमा हाउस किपरको रूपमा तीन महिना काम पनि गरेँ। त्रिचन्द्र कलेज अगाडिको त्यो होटल तीनजना पन्जाबीहरू—ज्ञानु सिंह, महिन्द्र सिंह र जोगा सिंहको थियो। जयन्द्र दाइको साथी अमृत कार्कीमार्फत म त्यहाँ काममा गएको थिएँ। त्यहाँ रेस्टुरेन्ट पनि थियो, त्यसैले खाना खान पनि सजिलो हुन्थ्यो। अझ जाडोमा तातो पानीले नुहाउन पाइने हुनाले निकै आनन्द हुन्थ्यो। रिसेप्सनमा काम गर्ने शाहसँग कुरा गर्दा रमाइलो हुन्थ्यो। मेरो मुख्य काम भनेको सरसफाइ भएपछि कोठा ठीक छ कि छैन भनेर हेर्ने र लुगा धुन पठाउने हुन्थ्यो। त्यहाँ नेपाली हिरो शिव श्रेष्ठ धेरै आउनुहुन्थ्यो। पछि कुवेतीहरूको सेतो कार शिव श्रेष्ठले नै किनुभएको थियो। कुवेतीहरूले मोटरसाइकल र गितार पनि बेच्ने गर्थे। तीन महिना काम गरेपछि मैले पैसाको कुरा नगरी नै काम छोडिदिएँ। त्यसपछि कमलादीमा माणिक रत्नको फर्निचर पसलमा काम गरेँ। पहिला चौतारामा कृषि विकास बैंकको म्यानेजर हुँदा हाम्रो घरमै बस्ने हुनाले उहाँसँग मेरो परिचय थियो। पछि उहाँले जागिर छाडेर कमलादी फोममा काम गर्नुभयो र पछि त्यही पसल किन्नुभयो। पछि ठाउँ नपुगेर अर्को नजिकैको पसल भाडामा लिएर त्यहाँ फर्निचर मात्र राख्न थाल्नुभयो। पसलेसँग सम्बन्ध राम्रो भए पनि त्यहाँ काम गर्न मेरो मन लागेन। त्यसैले तीन महिनामा पैसा नलिई काम छोडेर हामी क्षेत्रपाटीतिर बस्न गयौं।

साँगाचोकमा अस्थायी शिक्षक बनेर जनसेवा प्रावि कटुञ्जेमा पनि तीन महिना पढाएँ। पहिलादेखि चिनजान भएको पदम पराजुलीको गाउँको दधिरामको घरमा बस्थें। बेलुकीपख गाउँलेहरू सबै पदमको दलानमा झुम्मिन्थेँ, जहाँ रेडियो सुन्ने र राजनीतिक कुरा गर्ने चलन थियो। त्यहाँ बस्दा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा निकै व्यस्त हुन्थें र गाउँमा पनि नाटकहरू देखाएँ। स्कुलको वार्षिकोत्सव र डडुवामा पनि नाटकहरू प्रदर्शन गरियो। विद्यार्थी सम्मेलनमा पनि सहभागी हुने अवसर मिल्यो।

त्यतिबेलासम्म मेरो आईएल (IL) पूरा भएको थिएन। ‘इङ्लिस फर कलेज’ ले त मलाई निकै रुवायो; पहिलो पटक दिँदा त केही नभई ड्रप भएर आएँ। पढ्नै नसकिने अवस्था थियो। पछि के-के भयो, कुन्नि! एकपटक कीर्तिपुरमा परीक्षा केन्द्र थियो। मेरो बानी भने पढेर लेख्ने र त्यो कापी खल्तीमै राख्ने थियो। कोठामा चिट त चोरिन्नथ्यो, तर यदि कोहीले देख्यो भने “पिसाब फेर्न जाँदा खल्तीको कापी हेर्न खोज्यो” भनेर गलत बुझ्न सक्ने डर हुन्थ्यो। त्यसपछि त म ढुक्क भएर परीक्षा दिन सक्छु भन्ने आशामा लेख्दै थिएँ।

जमलबाट चेक आएको थियो, तर मैले खासै वास्ता गरिनँ। अचानक कसैले “गेटआउट” भनेको सुन्दा म त छक्कै परें । त्यो त मलाई नै भनिएको रहेछ! मेरो खल्तीको कापी थुतेर मलाई बाहिर निकालिएको रहेछ। मैले “मैले केही सारेको छैन” भनी स्पष्ट पार्न खोज्दा पनि “नो डिस्कसन” भनेर बाध्य बनाइयो र मलाई निस्कनुपर्‍यो। त्यो मेरो जीवनको एउटा निकै अनौठो अनुभव थियो। त्यसपछि मैले खल्तीमा कहिल्यै कापी राख्ने बानी छोडिदिएँ।

बीचैमा अंग्रेजी सुधार्न लाजिम्पाटमा एक-दुई महिना ल्याङ्ग्वेज क्लास लिएँ, जहाँ निरायु श्रेष्ठसँग मेरो भेट भएको थियो। ०४५–०६ को आन्दोलनमा उनलाई प्रहरीले मारेको थियो। त्यसपछि स्पिड ल्याङ्ग्वेज, बागबजारमा पढ्न गएँ। त्यहाँ महँगो भएकाले चाबहिलमा अमेरिकन क्याथीसँग पढ्न थालें। त्यहाँ जाँदा प्राय: साइकलमै जान्थें। बागबजारमा पढ्दा बाग्लुङका होमबहादुर थापासँग परिचय भयो, जो कीर्तिपुरमा पढ्थे र म पनि कहिलेकाहीँ त्यहाँ जाने गर्थें।

क्रमश :साँच्चै भन्नुपर्दा, काठमाडौं बस्दा म सांस्कृतिक समूहहरूमा निकै सक्रिय थिएँ। कलेजको स्ववियु चुनावमा त म निकै भएँ। सुरुमा प्रतिज्ञा सांस्कृतिक परिवार पाँगाले नेतृत्व गर्थ्यो। पछि हितमान शाक्य काठमाडौं आएपछि र मणि थापाले मशाल विद्रोह गरेर ‘डाइनामिक युथ लिग’ बनाएपछि हाम्रो राम्रो जोडी बन्यो। त्यसपछि हामीले ‘भ्याली सांस्कृतिक संगम’ बनाएर काठमाडौं, भक्तपुर र पाटनलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने निर्णय गर्यौं। त्यसमा मणि अध्यक्ष र म महासचिव भएँ। हामीले विभिन्न कार्यक्रमहरू गरेर प्रभावकारी रूपमा सांस्कृतिक लहर ल्यायौं। कीर्तिपुर अडिटोरियम र प्रज्ञा भवनमा समेत राम्रा कार्यक्रमहरू गरेर आर्थिक संकलन पनि गर्यौं। त्यो समयमा सूर्य लामा, केपी पाठक, नाम्गेल लामा, सूर्य बोहोरा, गणेश पण्डित र बद्री पाठक जस्ता धेरै नयाँ कलाकारहरू जन्मिए। सूर्य बोहोरा त अहिले अभिनय क्षेत्रमै निकै चर्चित छन्।

दशरथ रंगशालामा भएको दुर्घटनाको दिन हामी कीर्तिपुरमा कार्यक्रम देखाउँदै थियौं। कार्यक्रम सकेर बाहिर निस्कँदा मात्र त्यो घटनाको बारेमा थाहा भयो। करिब ४५ सालतिरको कुरा हो, कीर्तिपुरमा कार्यक्रम देखाउन खोज्दा प्रहरीले आएर बिथोलिदिएकाले कार्यक्रम हुन सकेन। हामी पाँगा गएर केही गीतहरू रेकर्डिङ गरेर बस्यौँ। एकदिन त्रि–चन्द्र कलेजमा विद्यार्थीहरूको स्वागत कार्यक्रम थियो, म पनि त्यहाँ पुगेको थिएँ। बाटोमा होमबहादुर थापाले हार्मोनियम बोकेर आएको देखेपछि ऊ पनि पक्का समर्थक रहेछ भन्ने कुरा पक्का भयो र हाम्रो सम्बन्ध झन् गाढा भयो। त्यतिबेला ऊ अंग्रेजीमा बीएड गर्दै थियो। अंग्रेजीमा फेल भएको सुनेर म उसलाई सहयोग गर्छु भनी सँगै एउटै कोठामा बस्न थालेँ। त्यहाँ गंगाराम, खडक जस्ता धेरै बाग्लुंगेहरूसँग भेट भयो र पछि मेघनाथ, कृष्ण र लोकराजहरूसँग पनि राम्रो मित्रता भयो। त्यही वर्ष मैले इंग्लिस फर कलेजको परीक्षा दिएँ। धेरै वर्ष अलमलमा बसेको हुनाले अब जागिर खाने सोचले नेपाल बैंकको विज्ञापन देख्नेबित्तिकै निवेदन दिएँ। स्कुलमा ४०० पूर्णांकको कुखुरापालन पढेको आधारमा मैले त्यो आवेदन दिएको थिएँ।

त्यतिबेलै दिल्लीमा आयोजना भएको अखिल नेपाल भारतीय एकता समाजको सम्मेलनमा भाग लिन हामी १० जना कलाकारहरू लाग्यौँ। गोरखपुर पुग्दा त्यहाँ कम्युनिस्टको झण्डा फहराएको घर देख्दा म त दंगै परें। नेपालमा कम्युनिष्टको के भन्नु, त्यहाँ त कति खुला वातावरण! त्यतिबेला गर्मीको समय थियो, लामखुट्टेले पनि निकै हैरान पारेको थियो। एक दिन आराम गरेर हामी रेलबाट दिल्ली गयौँ। रेलको यात्रा निकै रमाइलो रह्यो। हामी १० जनामध्ये ३ जना महिला हुनुपर्नेमा २ जना मात्र थियौँ, ८ जना केटाहरू थियौँ। राति टीटीले टिकट जाँच्न आउँदा ३ जना केटी भनेर सोध्न थाल्यो। म माथि सुतिरहेको बेला उसले उठाएर हैरान बनायो। उसले भनेको मान्दै मान्दैनथ्यो, नयाँ टिकट लिनुपर्छ भन्दै जिद्दी गर्थ्यो। पछि आधा बाटोमा झर्यो र अन्त्यमा २५ प्रतिशत रकम लिएर मात्र छोड्यो। त्यतिन्जेलसम्म बिहान भइसकेको थियो, सुत्ने फुर्सदै भएन। दिल्ली उत्रिएपछि ठूला-ठूला महल र तिनैको फेदमा रहेका झुप्रोमा बसेका मानिस देख्दा म अचम्ममा परें।

गर्मीले गर्दा दिल्लीको बसाइ त्यति सहज भएन। धेरै मानिस एउटै घरमा थुप्रिँदा झन् उकुसमुकुस भयो। तर कार्यक्रम भने राम्ररी सम्पन्न भयो। त्यतिबेला म र ऋषि देवकोटा ‘सिलगढीबाट हजुर मालगाडी आयो’ भन्ने गीतका कारण निकै चर्चित थियौँ, जुन हामीले काठमाडौंको खुलाञ्चलमा पनि प्रस्तुत गरेका थियौँ। मणिजी र मेरो पानको पातको प्यारोडी गीत पनि मानिसहरूले निकै मन पराएका थिए। साथीहरू समय–समयमा घुम्न निस्कन्थे, तर म भने अल्छी भएर सुतेरै बस्थेँ। एकदिन हामी लालकिल्ला हेर्न गयौँ। धेरै टाढा त थिएन तर बाटो थाहा नभएपछि रिक्सा चढ्यौँ। त्यहाँको दरबार निकै सुन्दर थियो, तर भित्ताका हीरामोतीहरू ब्रिटिसले लगेका हुन् भन्ने कुरा सुन्दा दुःख लाग्यो। त्यसपछि टेम्पो भाडामा लिएर दिल्लीका विभिन्न ठाउँ घुम्यौँ। गान्धी समाधिस्थल, सदन, दिल्ली गेट र कुतुबमिनार जस्ता ठाउँहरू निकै रमाइला लागे। त्यहाँबाट किनेको कुर्ता–सुरुवाल त मैले पछिसम्म जतन गरेर लगाएँ।

सम्मेलनमा सहभागी पञ्जाबका एक साथीकी ५ वर्षीया छोरीसँगको सम्बन्धले मलाई अझै पनि खुब सम्झाउँछ। सायद उसको नाम स्विटी थियो। एकदमै चुलबुले, अलिअलि नेपाली तोतेबोली बोल्ने, निकै रमाइलो। मणिजीलाई पनि त्यस्तै लागेको रहेछ र हामीले पछिसम्म पनि कुरा गर्थ्यौँ। फर्कने बेलामा मैले उनलाई उपहार स्वरूप एउटा पुतली किनेर दिएको थिएँ।

फर्कने क्रममा हामी बसमा आयौँ। बसमा डाँका लाग्छन् भनेर सुनेको थिएँ। तर बिहान ४ बजेतिर जङ्गलको बीचमा बस रोकिएर केही मानिसहरू बसभित्र छिरेको देख्दा डाँकै हुन् कि भनेर डराएका थियौँ, तर उनीहरू त पुलिसवाला रहेछन्। बिहान लखनौमा मीठो खाजा खाएपछि दुई दिनको यात्रापछि हामी काठमाडौं आइपुग्यौँ।

सम्मेलनको समापन समारोहमा हामीले नाराबाजी र जुलुस निकालेका थियौँ। त्यहाँका पुलिसहरूले सुरक्षा दिँदा सँगसँगै हिँड्ने र निकै खाइलाग्दा मोटा भएका देख्दा हाम्रो जिउ पनि ढक्क फुल्थ्यो। नेपालमा केही गर्न नपाउने अवस्था हुँदा त्यहाँको खुला वातावरण देखेर म छक्क परेको थिएँ।

क्रमश :कलेजको पढाइ सकेर परीक्षा उत्तीर्ण नहुन्जेल करिब ४ वर्ष बितेको जस्तो लाग्छ। तर अहिले फर्केर हेर्दा त्यो अवधिमा साना–ठूला धेरै काम भएका रहेछन्। म प्रायः काठमाडौँतिरै बस्थेँ तर चौतारामा पनि सामाजिक र सांस्कृतिक काममा सक्रिय भइन्थ्यो। विशेषगरी बहुदल आउनुअघि राजनीतिक कामहरू सामाजिक रूपमै गरिन्थ्यो। चौताराका केही युवाहरू सांस्कृतिक कार्यक्रमका लागि संगठित भएका थिए। पुरानो बजारमा त पहिलेदेखि नै यस्ता कामहरू भइरहेका थिए, तर नयाँ बजारमा भने अलि ढिलो भइरहेको थियो। ४०–४१ को उमेरतिर होला, योमान, दुर्गामान र सोभितमान (चिरीभाइ) मिलेर क्लब खोल्ने योजना बनाएका थिए। कुखुरा पालेर र अण्डा बेचेर जम्मा गरेको पैसाले उनीहरूले बल, ब्याडमिन्टन र नेटहरू किनेर खेलकुद सुरु गरे। सांस्कृतिक कार्यक्रममा पनि ध्यान दिन थाले। एकपटक सहकारी अगाडि कार्यक्रम देखाए पनि उनीहरू राजनीतिकभन्दा सामाजिक रूपमा बढी सक्रिय थिए। सांस्कृतिक कार्यक्रममा सहयोग गर्ने कुराले गर्दा उनीहरूसँग मेरो कुरा चल्यो र मैले चाहे जस्तै तयारी गरेर कार्यक्रम सफल पार्न सकें। त्यसअघि त उनीहरूसँग मेरो सामान्य चिनजान मात्र थियो। पछि व्यवस्थित क्लब खोल्ने निर्णय गरियो। पञ्चायतोत्तर सबैको सहभागितामा सुभाष र रामचन्द्र जस्ता साथीहरूको उपस्थितिमा मेरो अध्यक्षतामा क्लब गठन भयो। नामको बारेमा दुर्गामानहरूले पहिले नै सोचिसकेका थिए, त्यसैले ‘सरस्वती युवा परिवार’ नाम राखियो। गोल्मालीको घर नजिकै अफिस खोलियो। शासन र व्यवस्थाको विरोध गर्न नपाइने भएकाले हामीले प्रत्येक वर्ष गाईजात्रामा नाटक देखाउने चलन चलायौँ। पछि त टिकट बेचेर नै कार्यक्रमहरू गर्न थाल्यौँ। नाटकमा सुरजहरूलाई पनि सहभागी गरायौँ। सायद पहिलो पटक पदमले लेखेको नाटक ‘जुवाको फल’ देखायौँ। पछि सुरजले ‘अधुरो सपना’ र ‘प्रतिशोध’ जस्ता धेरै नाटकहरू लेखे। नाटकको बीच–बीचमा हामी प्रगतिशील गीत र कमीकहरू पनि देखाउँथ्यौँ। दुर्गामानले नाचेको र मैले गाएको ‘अर्काको भारी बोकेर हामी’ गीत मानिसहरूले निकै मन पराउँथे। प्रस्तुति र सजावटको हिसाबले दुर्गामान र इन्द्रकुमारीले अभिनय गरेको ‘छातीभित्र’ अपेरा निकै सफल भएको थियो।

प्रत्येक वर्ष कार्तिक पूर्णिमामा गौरती र चौतारामा लाग्ने भीमसेनको मेलामा हामी चिठ्ठा त लान्थ्यौँ नै, साथै रेडक्रसको काममा पनि सहभागी हुन्थ्यौँ। एकपटक नीलकाजीसँगको झगडामा तुल्सीले झण्डै ज्यान गुमाउनु पर्यो। सामान्य झगडाका क्रममा नीलकाजीले तुल्सीलाई छुरीले हानेपछि उपचारका लागि काठमाडौँ लैजानुपरेको थियो। त्यो मुद्दा लामो समयसम्म चल्यो, जसमा मैले पनि वकालत गरेँ, तर नीलकाजीलाई खासै सजाय भने भएन।

प्रत्येक वर्ष तिहारमा देउसी खेल्ने चलन थियो। हामीले नै टोलमा पहिलो पटक सबैको घरमा चिठी पठाएर देउसी खेल्ने नयाँ परम्परा बसालेका थियौँ। कहिलेकाहीँ त पाँच–पाँच दिनसम्म पनि देउसी खेलिन्थ्यो। कहिलेकाहीँ लालबहादुर पनि हामीसँगै देउसी खेल्न आउने गर्थे, उनी आउँदा समूहको रौनक नै अर्कै हुन्थ्यो। गितार र किबोर्डलाई एम्पलीफायरमा जोडेर हामी निकै नाचगान गर्थ्यौँ, जसले गर्दा पैसा पनि राम्रै उठ्थ्यो। कामीगाउँमा गएर नाचगान गर्ने र मासुरक्सी खाइदिँदा उनीहरू खुसी भएर निकै पैसा दिन्थे। जिल्लास्तरका खेलकुदहरू पनि आयोजना हुन्थे, विशेष गरी फुटबल निकै चर्चित थियो; धेरै पटक यसका प्रतियोगिताहरू हुन्थे र हामी पनि सहभागी हुन्थ्यौँ। विभिन्न सभा-समारोहहरूमा हामीलाई पनि मुख्य कमिटीमा राखिन्थ्यो, जसले गर्दा जिल्लाभर हाम्रो क्लबको नाम परिचित थियो। बच्चाहरूको शिक्षालाई ध्यानमा राखेर हामी बिहान हाई स्कुलमा बालकक्षा सञ्चालन गर्थ्यौँ, जसको राम्रो प्रभाव पनि परेको थियो, तर पछि त्यसलाई निरन्तरता दिन सकिएन।

हाई स्कुलको स्थापना दिवसमा हाम्रो सक्रिय सहभागिता हुन्थ्यो। एक पटक त हामीले बिंगो खेलेर उठाएको पैसाले विद्यालयको फोहोर व्यवस्थापनका लागि इँटाको बार बनाइदिएका थियौँ। विद्यालयको शुल्क तिर्न नसक्ने विद्यार्थीहरूको फी पनि हामीले तिरिदिन्थ्यौँ। यो काम हामीले व्यक्तिगत रूपमा लामो समयसम्म गरिरह्यौँ, जसले अरूलाई पनि प्रेरित गर्‍यो र उनीहरूले पनि यस्तै गर्न थाले। स्थानीय स्तरमा सडक सफा गर्ने र वृक्षरोपण गर्ने जस्ता कामहरू पनि हामीले गरेका थियौँ। वि.सं. ४५-४६ सालतिर सामाजिक क्षेत्रमा हाम्रो क्लबको नाम जिल्लामा निकै सम्मानित र उल्लेखनीय थियो। तर देशमा बहुदल आएपछि सबैजना आ–आफ्नो बाटो लागे र हाम्रो सक्रियता पनि बिस्तारै हराउँदै गयो। म आफैँ पनि जागिरमा व्यस्त भएँ, अरू साथीहरूको अवस्था पनि उस्तै थियो, अनि हाम्रो त्यो समूह विस्तारै ओझेलमा पर्यो।

२०४५ साल पुस २७ गतेको कुरा हो, सिन्धुलीमा आयोजना गरिएको विद्यार्थी सम्मेलनको सांस्कृतिक कार्यक्रमका लागि म, मणि थापा र भरत बुर्जा काठमाडौंबाट निस्किएका थियौँ। दोलालघाट हुँदै राति झाँगाझुली, रातोमाटोमा बास बस्न पुग्यौँ। त्यो ठाउँ पहिलो पटक जाँदैछौँ, जति हिँडे पनि पुग्नै नसकिने जस्तो महसुस भइरहेको थियो। बाटो निकै साँघुरो र डरलाग्दो थियो, हातमा गितार बोकेर पालैपालो झुन्ड्याउँदै हिँडिरहेका थियौँ। बीपीको गाउँ नेपालटार पनि त्यतै तिरै रहेछ। राति रातोमाटो पुग्दा बाटो कत्ति पनि देखिँदैनथ्यो, छामछाम गर्दै हिँड्दा झन्डै रोशीसम्म आइपुग्यौँ। गाउँभित्र छिरेपछि विस्तारै अघि बढ्यौँ। त्यहाँ खाएको गुन्द्रुक र भातको स्वाद अझै सम्झिँदा मीठो लाग्छ। राति निकै थकाइ लागेकाले सुकुलमै भुसुक्कै निदाइयो। बिहान उठेर एकअर्काको शरीरमा लागेको सुकुलको डाम देख्दा निकै रमाइलो लाग्यो। त्यतिबेलाको राजनीतिक परिस्थिति अलि जटिल भएकाले हामी त्यहाँ पुगेको कसैले थाहा नपाओस् भन्ने डर पनि थियो। भोलिपल्ट बिहानै नागडाँडामा महेश्वर दाहालको घरमा पुगेर आराम गर्यौँ। दिउँसो मकै र भटमास खाँदै घाममा सुत्यौँ र केही सामान्य गीतहरू गायौँ।

भोलिपल्ट बिहान ३ बजेतिर हामी सम्मेलन हुने बस्तीपुर जाने तयारीमा थियौँ। करिब १५–२० जना हामी मेन्टोल बाल्दै हिँड्यौँ। पुसको कडा जाडो, महाभारत क्षेत्रमा हिउँ परिरहेको र बिहानको समय भएकाले बाटो देखाउनेले नै भुल्ने अवस्थाले गर्दा निकै कठिन भयो। हिँड्दाहिँड्दै ठूलो भीरमा पुग्यौँ। मेरो जुत्ता चिप्लिएपछि मैले त्यो फुकाएर हातखुट्टा टेक्दै हिँडेर बल्ल–बल्ल तल खोलासम्म पुगेँ। त्यहीँ खाजा खाएर फेरि त्यही नाकै छुने उकालो बाटो लाग्यौँ। त्यसबेला दिउँसोको करिब १ बजिसकेको थियो। बाटोमा भेटेको एउटा घरमा गएर केही मुला र अमिलो खाएर फेरि उकालो लाग्यौँ। बस्तीपुर पुग्दा २:३० बजिसकेको थियो। पुसको जाडो त उस्तै थियो, तर साथीहरूले दहीच्युराको व्यवस्था मिलाएका थिए। भोकले चुर भएका हामीले खाए पनि पेटमा दहीले बरफ पसेजस्तो भयो। तैपनि कार्यक्रम त गर्नु नै थियो। तर त्यहाँ धेरै साथीहरूलाई सिन्धुलीमा प्रहरीले समातेर राखेछन्, त्यसैले सबै सहभागी हुन पाएनन्। हामीले औँलाले गितार बजाउन नसकेर पन्जा लगाएर बजाएको कुरा सम्झँदा अहिले पनि हाँसो उठ्छ।

बेलुकीको कार्यक्रम सकेपछि हामी नजिकै भरत बुर्जाजीको घरमा बस्यौँ। त्यहाँ नाङलो जत्रो सागसँग खाएको भातको स्वाद अझै बिर्सिन सकिनँ। फर्कने क्रममा सदरमुकाम हुँदै बस चढेर काठमाडौँ जाने मेरो योजना थियो, तर खर्च धेरै लाग्ने र प्रहरीको कडा निगरानी हुने भएकाले त्यही बाटो फर्कने निधो गर्यौँ। भोलिपल्ट बिहानै हिउँले पुरिएको महाभारत डाँडा पार गर्दै हिँड्यौँ। बाटोमा राँगो काटेको देखेर त्यहीँ खाना खाएर जाने निर्णय गर्यौँ, थोरै आराम गरेर फेरि यात्रा अघि बढायौँ। त्यस दिन हामी बाटोमै बास बसेर हिँड्यौँ।

भोलिपल्ट म दोलालघाटबाट चौतारा हुँदै घर फर्किएँ भने मणिजी काठमाडौँतिर लागे। घर पुग्दा सबैजना दंग परिरहेका रहेछन्। मैले जाने कुरा कसैलाई पनि भनेको थिइनँ। सोधपुछ गर्दा कसैलाई पनि थाहा नभएकाले मेरो चिन्ता सबैलाई परेको रहेछ। सायद त्यसअघि घरमा केही खटपट पनि परेको थियो होला। मैले फर्केको दिन माघे संक्रान्ति थियो। भोज खाएर केही दिन आराम गरेँ। त्यसपछि हामी नारायणगढमा आयोजित स्ववियुको स्वागत कार्यक्रममा मणि र हितमानजीसँग सहभागी भयौँ। वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पसमा भएको त्यो कार्यक्रम निकै राम्रो रह्यो। त्यसपछि मेरो जीवनमा एउटा नयाँ मोड आयो। पछि हाम्रो केन्द्रीय सांस्कृतिक टोलीको नाम ‘सामना’ रह्यो, जसले देशैभरि र विदेशमा पनि ठूलो प्रभाव जमायो। युद्धकालमा र अहिले पनि माओवादीका विभिन्न घटकहरूको सांस्कृतिक समूहको नाम ‘सामना’ नै रहेको छ। यो नाम राख्नुको उद्देश्य भनेको जस्तोसुकै प्रतिकूल परिस्थिति र चुनौतीलाई पनि ‘सामना’ गरेर नेपालमा समाजवाद हुँदै साम्यवाद स्थापना गर्नुपर्छ भन्ने थियो। यो नाम राख्ने प्रस्ताव भने हितमान शाक्यले गर्नुभएको जस्तो लाग्छ।