जुगल खबर
समानुपातिक प्रतिनिधित्व : संख्या होइन, संघर्षको राजनीतिक अर्थ हो
नेपालको संसदीय प्रणालीमा समानुपातिक प्रतिनिधित्व केवल प्राविधिक प्रबन्ध होइन । यो इतिहासको दबाबबाट जन्मिएको संरचना हो । शताब्दीयौसम्म राज्यसत्ताबाट बहिष्कृत समुदाय, वर्ग र विचारलाई केन्द्रसम्म पुर्याउने राजनीतिक माध्यम हो ।
यदि प्रत्यक्ष निर्वाचनलाई मात्रै लोकतन्त्रको मापन मानिने हो भने, त्यो सधै आर्थिक शक्ति, सामाजिक प्रभुत्व र सञ्जालको खेलमा सीमित हुन्छ । समानुपातिक प्रणालीले त्यस असमानतालाई सच्याउने प्रयत्न गर्छ ।
तर प्रश्न उठ्छ – के हामी समानुपातिकको वास्तविक मर्मलाई सम्मान गरिरहेका छौ ?
नेपालको वर्तमान संविधान सडक आन्दोलन, जनआन्दोलन र सशस्त्र संघर्षको संयुक्त परिणाम हो । ती आन्दोलनहरूमा आफ्नो जीवन, स्वतन्त्रता र भविष्य जोखिममा राख्नेहरू आज राज्य संरचनाको कुन तहमा छन् ?
यदि त्याग गर्नेहरू हाशियामा र अवसरवादीहरू केन्द्रमा पुगिरहेका छन् भने समानुपातिक प्रणाली आफ्नो मूल उद्देश्यबाट विचलित भएको ठहर्छ ।
समानुपातिक सूची केवल पार्टीभित्रको सन्तुलन मिलाउने साधन बन्नु हुँदैन । त्यो संघर्ष, सिद्धान्त र सामाजिक प्रतिनिधित्वको ऐतिहासिक निरन्तरता बन्नुपर्छ ।
राजनीति परिपक्वताबाट चल्छ, नाराबाट होइन । विद्यार्थी आन्दोलनदेखि वैचारिक मतभेदसम्म, संगठन निर्माणदेखि जनयुद्धसम्म, राज्य दमनको हिरासतदेखि कारागार जीवनसम्मको अनुभव बोकेको नेतृत्व संसदमा पुगेमा त्यो केवल औपचारिक उपस्थिति हुँदैन – त्यो ऐतिहासिक चेतको प्रवेश हुन्छ ।
समानुपातिक प्रतिनिधित्वको सार यही हो: सत्ता-नजिक व्यक्तिलाई होइन, संघर्ष-नजिक व्यक्तिलाई राज्यसत्तामा प्रवेश गराउने ।
लोकतन्त्रको गुणस्तर संसद भवनको आकारले होइन, त्यहाँ बोलिने आवाजको चरित्रले निर्धारण हुन्छ । यदि संसदमा संघर्षको अनुभव, वर्गीय दृष्टिकोण र उत्पीडित समुदायको वास्तविक प्रतिनिधित्व पुगेन भने समानुपातिक प्रणाली पनि खोक्रो औपचारिकता बन्न सक्छ ।
त्यसैले मतदाता सजग हुनुपर्छ । पार्टी सूची, उम्मेदवारको पृष्ठभूमि र वैचारिक स्पष्टता मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । समानुपातिक मत भनेको “अतिरिक्त मत” होइन – त्यो राज्यको चरित्र निर्माण गर्ने निर्णायक मत हो ।
समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणालीलाई अर्थपूर्ण बनाउन संघर्षबाट खारिएको, वैचारिक रूपमा स्पष्ट र राजनीतिक रूपमा परिपक्व नेतृत्वलाई संसदमा पठाउनु आवश्यक छ । यदि हामीले समानुपातिकलाई गम्भीरतापूर्वक प्रयोग गर्यौँ भने त्यो इतिहासप्रतिको जिम्मेवारी हुनेछ ।
यदि बेवास्ता गर्यौ भने त्यो केवल चुनावी अंकगणितमा सीमित हुनेछ ।
लोकतन्त्रको सार संख्यामा होइन, प्रतिनिधित्वको गुणस्तरमा छ । र समानुपातिक प्रणाली त्यस गुणस्तरको परीक्षण हो ।
राजनीति केवल पदको यात्रा होइन, त्यो इतिहासको परीक्षा हो । र त्यो परीक्षामा बारम्बार उत्रेर खारिएको नाम हो – लाल कान्छा तामाङ ।
२०४० सालको पिस्कर आन्दोलनको प्रभावले उहाँ वामपन्थी विद्यार्थी आन्दोलनमा सरिक हुनुभयो । विद्यार्थी संगठन अखिल छैटौ बाट संगठित राजनीतिक यात्राको प्रारम्भ भयो ।
त्यतिबेला उहाँले ने.क.पा. (मसाल) बाट आफ्नो राजनीतिक जीवन अघि बढाउनुभयो । तर राजनीति अन्धभक्ति होइन, चेतनाको विकास हो । जब वैचारिक असहमति पैदा भयो, उहाँले पद र सुविधाको मोह त्यागेर २०५६ सालमा जिल्लामा विद्रोही मसाल गठन गर्दै वैचारिक विद्रोह गर्नुभयो ।
यो कदमले देखायो – उहाँ भीडसँग बग्ने व्यक्ति होइन, सिद्धान्तका लागि उभिने नेता हुनुहुन्छ ।
२०५७ सालमा आफ्नो नेतृत्वमा रहेको विद्रोही मसाललाई तत्कालीन ने.क.पा. (माओवादी) मा समायोजन गर्दै उहाँ पूर्णकालीन सदस्य बन्नुभयो र महान जनयुद्धमा होमिनुभयो ।
जनताको मुक्तिका लागि लड्ने क्रममा २०६१ सालमा उहाँ तत्कालीन शाही सेनाको कब्जामा पर्नुभयो । सैन्य हिरासत, विभिन्न बन्दीगृहहरू, नजरबन्द, वेपत्ता अवस्थाको पीडा – यी सबै उहाँले झेल्नुभयो । अन्ततः नखु कारागारबाट सार्वजनिक हुनुभयो ।
२०६३ सालमा जेलमुक्त भएपछि पनि उहाँ विश्राममा बस्नुभएन, बरु पार्टी निर्माण र वैचारिक संघर्षमा सक्रिय रहनुभयो । अहिले उहाँ पार्टी केन्द्रीय समितिमा रहेर आफ्नो भूमिका निर्वाह गरिरहनुभएको छ ।
समानुपातिक प्रतिनिधित्व केवल संख्याको खेल होइन – त्यो इतिहास, त्याग र समुदायको आवाज संसदसम्म पुर्याउने माध्यम हो ।
लाल कान्छा तामाङ जस्तो व्यक्ति:
यस्तो व्यक्तिलाई संसदमा पठाउनु भनेको संघर्षको इतिहासलाई सम्मान गर्नु हो । समानुपातिक मत केवल कागजी औपचारिकता होइन – यो संसदको स्वर, चरित्र र दिशा निर्धारण गर्ने अधिकार हो ।
संघर्षबाट खारिएको, वैचारिक स्पष्टता बोकेको, दमन र हिरासत झेलेर पनि राजनीतिक प्रतिबद्धताबाट नडगमगाएको, संगठन निर्माण र आन्दोलनको अनुभव बटुलेको व्यक्तिलाई संसदमा पुर्याउनु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो ।
यस्ता प्रतिनिधि संसदमा पुगे भने त्यो पदको शोभा बढाउन होइन, संघर्षको आवाज बोल्न जाने उपस्थिति हुन्छ । समानुपातिक प्रतिनिधित्वको सार नै यही हो – इतिहास बोकेको, त्यागले प्रमाणित र परिपक्व नेतृत्वलाई राज्यसत्तामा प्रवेश गराउनु ।
अब प्रश्न केवल मत हाल्ने होइन, कसलाई र किन संसदमा पठाउने भन्ने हो ।
निर्णय तपाईहरूको हातमा छ – लोकतन्त्रको गुणस्तर तपाईहरूको सचेत छनोटले तय गर्नेछ ।
लार्क्युङबाट
प्रतिक्रिया दिनुहोस्