विवेकले आवेगलाई लगाम लगाउन सक्नु पर्छ !

सुरेन्द्र नेपाल श्रेष्ठ | मानव सभ्यताको विकाससँगै विज्ञान, प्रविधि, कानुन र सामाजिक व्यवस्थामा अभूतपूर्व परिवर्तन आएको छ । मानिस चन्द्रमासम्म पुगिसकेको छ र आज कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा बाँचिरहेको छ । तर, एउटा कुरा भने हजारौँ वर्षदेखि उस्तै छ, आफ्नो रिस र आवेगलाई नियन्त्रण गर्ने क्षमता ।

इतिहास हेर्दा धेरै हत्या, हिंसा, पारिवारिक विछोड, झगडा र अपराध कुनै योजनाबद्ध षड्यन्त्रका कारण मात्र भएका होइनन् । तीमध्ये धेरै घटना केही क्षणको अनियन्त्रित रिस र आवेगका कारण भएका छन् । त्यसैले यदि मानिसले रिस उठेको बेला केवल ३० सेकेन्ड आफूलाई रोक्न सक्ने बानी बसालेको भए, के संसारमा हुने धेरै हिंसा र अपराध कम हुन सक्दैनथ्यो ? भन्ने एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ ।

सुनिँदा ३० सेकेन्ड निकै छोटो समय जस्तो लाग्छ । तर, मानिसको व्यवहार र निर्णयका लागि यो अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण समय हो । कसैलाई अपशब्द भन्न, हात उठाउन, गलत निर्णय गर्न वा जीवनभर पछुताउनुपर्ने काम गर्न केही सेकेन्ड नै पर्याप्त हुन्छ । तर, त्यही केही सेकेन्डले आफूलाई सम्हाल्ने, फेरि एकपटक सोच्ने र सही निर्णय गर्ने अवसर पनि दिन्छ । धेरै अपराधीले घटना भएपछि ‘त्यो बेला मैले सोच्नै सकिनँ’ भन्ने गर्छन् । वास्तवमा समस्या सोच्न नसक्नु होइन, सोच्ने समय नै नदिनु हो ।

यसको वैज्ञानिक कारण पनि छ । मानिसले अपमान, डर वा खतरा महसुस गर्नेबित्तिकै मस्तिष्कको भावनात्मक केन्द्र (एमिग्डाला) तुरुन्त सक्रिय हुन्छ र तत्काल प्रतिक्रिया दिन संकेत गर्छ । तर, सही–गलत छुट्याउने, तर्क गर्ने, निर्णय गर्ने र भविष्यको परिणामबारे सोच्ने मस्तिष्कको अगाडिको भाग (प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स) लाई सक्रिय हुन केही समय लाग्छ । त्यसैले रिसको पहिलो आवेगमा मानिस भावना बढी र विवेक कमले चल्छ । यदि त्यही बेला केही क्षण मौन बस्न, गहिरो सास फेर्न वा आफूलाई रोक्न सकियो भने मस्तिष्क फेरि शान्त भएर सोच्न थाल्छ र गलत निर्णयबाट बच्ने सम्भावना बढ्छ ।

सडकमा हुने झगडा यसको राम्रो उदाहरण हो । एउटा चालकले अर्को चालकको सामान्य गल्तीलाई बेवास्ता गर्न सक्छ । तर, यदि उसले त्यसलाई आफ्नो अपमान ठानेर रिसको भरमा प्रतिक्रिया दियो भने सामान्य ट्राफिक विवाद पनि कुटपिट, दुर्घटना वा ज्यान जाने घटनासम्म पुग्न सक्छ । संसारभर सडकमा हुने धेरै हिंसात्मक घटना यस्तै सामान्य विवादबाट सुरु भएका हुन्छन् । केही सेकेन्डको धैर्यले यस्ता धेरै घटना रोक्न सकिन्छ ।

परिवारभित्र पनि अवस्था फरक छैन । धेरै श्रीमान श्रीमती बीचको झगडा, अभिभावक र सन्तानबीचका विवाद वा दाजुभाइबीचका मनमुटाव कुनै ठूलो कारणले होइन, सानो गलतफहमी, थकान, आर्थिक तनाव वा क्षणिक रिसका कारण सुरु हुन्छन् । यदि त्यही बेला कुनै एक व्यक्तिले केही क्षण मौन बस्न सक्यो भने सम्बन्ध टुट्नबाट जोगिन सक्छ । कहिलेकाहीँ बहस जित्नुभन्दा सम्बन्ध जोगाउनु धेरै ठूलो उपलब्धि हुन्छ ।

समाजमा अपराध हुने भएपछि जेल बनाउनु र कानुनअनुसार सजाय दिनु आवश्यक छ । तर, त्योभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा अपराध हुनै नदिनु हो । विद्यालय, परिवार र समाजले सानैदेखि रिस व्यवस्थापन, धैर्य, संवाद र आत्मसंयमको अभ्यास गराउन सके धेरै अपराध हुनुअघि नै रोक्न सकिन्छ । अपराध नियन्त्रणको सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय केवल कडा कानुन होइन, सही समयमा सही निर्णय गर्न सक्ने नागरिक तयार गर्नु पनि हो ।

त्यसैले रिस उठ्नु मानिसको स्वाभाविक भावना हो । त्यसलाई पूर्ण रूपमा हटाउन सकिँदैन । तर, रिस उठेको बेला आफूलाई केही क्षण रोक्न सक्नु नै परिपक्वता र आत्मसंयमको चिह्न हो । मानिसको सबैभन्दा ठूलो विजय अरूमाथि होइन, आफ्नै मनमाथि हुन्छ । संसारका सबै अपराधलाई ३० सेकेन्डको विरामले रोक्न नसकिएला, तर धेरै हिंसा, पछुतो, आँसु र सम्बन्ध बिग्रनबाट भने अवश्य बचाउन सकिन्छ ।

कहिलेकाहीँ जीवन परिवर्तन गर्न वर्षौं लाग्दैन, केवल ३० सेकेन्डको धैर्य नै पर्याप्त हुन्छ । क्रोधको एक क्षणले जीवन बर्बाद गर्न सक्छ भने, धैर्यका तीस सेकेन्डले जीवन बचाउन सक्छ । त्यसैले हाम्रा अग्रजहरूले पनि रिस उठेका बेला तुरुन्त प्रतिक्रिया नदिन, केही बेर मौन बस्न वा ‘मुखमा पानी राख’ भन्ने व्यावहारिक सल्लाह दिने गरेका हुन् । आज आधुनिक मनोविज्ञान र स्नायु विज्ञानले पनि त्यही पुरानो जीवनज्ञानलाई वैज्ञानिक रूपमा पुष्टि गरिरहेका छन् ।