जुगल खबर
नेपालको विकासशील राजनीतिक परिदृश्यमा, कम्युनिस्ट आन्दोलनको वर्तमान स्थिति, यसको विचारधारात्मक दिशा, संगठनात्मक एकता र भविष्यको सम्भावनाहरूको सम्बन्धमा गम्भीर बहस आवश्यक छ । विशेष गरी फाल्गुनमा प्रस्तावित स्थानीय चुनावहरूको सन्दर्भमा, कम्युनिस्ट पार्टीहरूले आफ्नो विगतलाई पुनः मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ र जनताको परिवर्तनशील अपेक्षाहरूलाई बुझ्नुपर्छ । चुनावहरू केवल प्रतिनिधिहरू चयन गर्ने प्रक्रिया मात्र होइन: तिनीहरू राजनीतिक पार्टीहरूको नीति, नेतृत्व, संगठन र प्रतिबद्धता मूल्याङ्कन गर्ने अवसर पनि हुन् ।
नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनले लामो समयदेखि सामाजिक न्याय, समानता, श्रमिक अधिकार, जमिन सुधार र राजनीतिक सहभागिताका जस्ता मुद्दाहरूलाई सम्बोधन गर्दै आएको छ । तथापि, यी मुद्दाहरूलाई व्यवहारमा कति अनुवाद गरिएको छ भन्ने प्रश्न आज पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । राजनीतिक इतिहास र संघर्षहरूलाई मान्यता दिनु, साथै वर्तमान कमजोरीहरूको समीक्षा गर्नुले आन्दोलनको भविष्य निर्माणको आधार तयार पार्दछ ।
वैचारिक पहिचान र राजनीतिक व्यवहारबीचको दूरी
कम्युनिस्ट पार्टीको आधारभूत वैचारिक आधार आर्थिक र सामाजिक असमानता कम गर्नु, श्रमको सम्मान गर्नु, र सबै नागरिकहरूका लागि राज्यले प्रदान गर्ने अवसरहरूमा पहुँच सुनिश्चित गर्नु हो । नेपालको संविधानले पनि सामाजिक न्याय, समानता, समावेशिता, र समाजवादी-उन्मुख अर्थतन्त्रको अवधारणा जोड दिन्छ । त्यसैले, यी सिद्धान्तहरू केवल पार्टीका राजनीतिक भाषणहरूको विषय मात्र होइन; तिनीहरूले शासन र सार्वजनिक नीति निर्माणको आधारको रूपमा सेवा गर्नुपर्छ ।
तर, कम्युनिस्ट आन्दोलनले व्यवहारिक रूपमा सामना गर्ने मुख्य समस्या भनेको विचारधारात्मक प्रतिबद्धता र राजनीतिक आचरणबीचको अन्तर हो। सरकारमा हुँदा, प्रश्नहरू हुन्छन् कि के जनता जीवनयापनका मुद्दाभन्दा सत्ता समीकरणलाई प्राथमिकता दिइएको छ कि छैन, पार्टीभित्र नेतृत्त्व अवसरहरू केही व्यक्तिहरूमा सीमित छन् कि छैन , र पार्टीले भ्रष्टाचार र अनियमितताका आरोपहरूको निष्पक्ष अनुसन्धानको पक्षमा उभियो कि उभिएन ।
पार्टीविरुद्धका कुनै पनि विना प्रमाणका आरोपहरू प्रमाणित तथ्यको रूपमा स्वीकार गर्न सकिँदैन; तथापि, राजनीतिक पार्टीहरूको जिम्मेवारी हो लागेका आरोपको निष्पक्ष अनुसन्धान, सार्वजनिक जवाफदेहिता, र कानुनी प्रक्रियाहरूको पालना गर्नु । यदि कम्युनिस्ट पार्टीले अन्य राजनीतिक शक्तिहरूबाट फरक देखिन चाहन्छ भने, त्यो भिन्नता नारा मात्र होइन, व्यवहारमा पनि स्पष्ट हुनुपर्छ ।
संगठनात्मक विभाजन र जनविश्वासको प्रश्न
नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनले सामना गरेको अर्को चुनौती विभाजन, नेताहरूबीच विश्वासघात र संगठनात्मक प्रतिस्पर्धा हो । विभिन्न कम्युनिस्ट समूहहरूलाई एकताबद्ध गर्नका लागि प्रयासहरू भए तापनि, विचारधारात्मक भिन्नता, नेतृत्व व्यवस्थापन समस्या, पदहरूको विभाजन र राजनीतिक स्वार्थहरूले एकता कायम राख्न कठिन बनाएको छ ।
एकता आफैँमा राजनीतिक सफलता होइन । एउटै नाम वा संगठनमा आबद्ध हुँदैमा विचार, कार्यशैली र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वमा परिवर्तन आउँछ भन्ने निश्चित हुँदैन । यदि एकताको उद्देश्य केवल निर्वाचनमा मत जोड्नु वा नेतृत्वको शक्ति बढाउनु हो भने त्यसले दीर्घकालीन जनविश्वास निर्माण गर्न सक्दैन ।
यस सन्दर्भमा, नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीले संगठनात्मक एकता र विचारधारात्मक स्पष्टता, आन्तरिक लोकतन्त्र र साझा कार्य योजना सँग जोडिनु आवश्यक छ । पार्टीभित्र विविध विचारधाराको अधिकार, नियमित सम्मेलनहरू, पारदर्शी नेतृत्व चयन र जवाफदेहिता संरक्षण गर्नुपर्छ । नेतृत्व परिवर्तनहरू कमजोरीको रूपमा हेर्नु हुँदैन, बरु यसलाई संगठनलाई पुनःजीवित पार्ने लोकतान्त्रिक प्रक्रिया मान्नुपर्छ ।
काठमाडौं पोस्टले २०८२ फागुन २८ मा प्रकाशित गरेको विश्लेषणले भनेको छ कि २०४६ देखि भएको सात चुनावहरूमा पार्टीहरूले करिब ४० प्रतिशत मत प्राप्त गरेका थिए । तर, २०८२ फागुन २१ को संविधानसभा चुनावमा, उनीहरूको संयुक्त मत करिब २१ प्रतिशतमा झरेको थियो । यसले पार्टीहरूको लागि सार्वजनिक समर्थनमा भएको परिवर्तनको गम्भीर समीक्षा आवश्यक रहेको देखाउँछ ।
यद्यपि प्रतिनिधिसभाको निर्वाचन परिणामलाई स्थानीय निर्वाचनको निश्चित परिणामका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन । स्थानीय तहमा उम्मेदवारको व्यक्तिगत विश्वसनीयता, स्थानीय कामको अभिलेख, संगठनको अवस्था र स्थानीय मुद्दाले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।
फागुनको स्थानीय निर्वाचन: कम्युनिस्ट पार्टीका लागि अवसर र चुनौती
निर्वाचन आयोगले आगामी फागुनमा स्थानीय तहको निर्वाचन गर्ने लक्ष्यसहित आन्तरिक तयारी अघि बढाएको छ । तर निर्वाचनको औपचारिक मिति, सरकारसँगको समन्वय र आवश्यक व्यवस्थापकीय प्रक्रियालाई अन्तिम रूप दिन बाँकी रहेको समाचारमा उल्लेख छ । त्यसैले फागुनको निर्वाचनलाई निश्चित मिति घोषणा भइसकेको घटनाका रूपमा नभई प्रस्तावित निर्वाचनका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ ।
स्थानीय निर्वाचनहरूले कम्युनिस्ट पार्टीलाई राजनीतिक स्थिति मूल्याङ्कन गर्न महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्दछ । संघीय सरकारमा भाग लिनु वा राष्ट्रिय स्तरमा राजनीतिक प्रभाव हासिल गर्नुले स्वचालित रूपमा स्थानीय स्तरमा सफलता सुनिश्चित गर्दैन । नागरिकहरूले आफ्नो प्रतिनिधिहरूको काम, सेवा वितरण, विकास परियोजनाहरू, पारदर्शिता, र समुदायसँगको सम्बन्धहरूलाई स्थानीय निर्वाचनहरूमा सिधै मूल्याङ्कन गर्न सक्छन् ।
स्थानीय सरकारहरू नागरिकहरूको दैनिक अनुभवहरूमा सबैभन्दा नजिक हुन्छन् । जन्मदर्ता, नागरिक सिफारिसहरू, सामाजिक सुरक्षा, शिक्षा, स्वास्थ्य, पिउने पानी, सडक, कृषि सेवाहरू, र स्थानीय पूर्वाधारहरूमा प्रतिनिधिहरूको प्रभावकारिता तुरुन्तै देख्न सकिन्छ । त्यसैले, कम्युनिस्ट पार्टीले स्थानीय निर्वाचनहरूलाई केवल उम्मेदवारहरू चयन गर्ने अभियानको रूपमा होइन, तर जनताको दैनिक जीवनमा मूर्त सुधार ल्याउने आफ्नो क्षमताको प्रदर्शन गर्ने अवसरको रूपमा हेर्नु पर्छ ।
यसका लागि पार्टीले प्रत्येक स्थानीय तहको विशिष्ट आवश्यकताहरू पहिचान गर्नुपर्छ र स्पष्ट प्रतिबद्धता सहितको घोषणापत्र विकास गर्नुपर्छ । सबै ठाउँमा समान प्रतिबद्धताको सट्टा, कुनै क्षेत्रहरूले पिउने पानीको आवश्यकता, कुनैले कृषि उत्पादन , कुनैले रोजगारी अवसरहरू, र केहीले स्वास्थ्य सेवामा पहुँच लगायत आवश्यक प्रतिबद्धता प्रस्तुत गर्नु पर्छ । स्थानीय मुद्दाहरू र उपलब्ध स्रोतहरूमा आधारित योजना बनाउनु प्रभावकारी राजनीतिको आधार हो ।
स्थानीय नेतृत्वको छनोट: लोकप्रियताभन्दा योग्यता र इमानदारी
निर्वाचनमा पार्टीको नाम भन्दा उम्मेदवारको व्यक्तिगत, विश्वसनीयता र क्षमताहरू पनि समान रूपमा महत्वपूर्ण हुन्छन् । यदि कम्युनिस्ट पार्टीले उम्मेदवारहरूलाई समूहगत निकटता, आर्थिक प्रभाव, व्यक्तिगत सम्बन्धहरू, वा नेतृत्वमा पहुँचको आधारमा चयन गर्छ भने, यसले संगठनको दीर्घकालीन हितहरूमा प्रभाव पार्न सक्छ ।
उम्मेदवार चयनमा सामाजिक प्रतिष्ठा, सार्वजनिक सेवाको अनुभव, ईमानदारी, स्थानीय मुद्दाहरू बुझ्ने क्षमता, समावेशी दृष्टिकोण, र जिम्मेवारी पूरा गर्ने क्षमतालाई प्राथमिकता दिनु पर्छ । युवाहरूलाई अवसरहरू प्रदान गर्नुपर्छ, तर उमेर मात्र योग्यताको रूपमा मान्नु हुँदैन । त्यस्तै, अनुभवी नेताहरूको योगदानलाई सम्मान गर्नुपर्छ, तर व्यापक राजनीतिक अनुभव मात्र स्वचालित रूपमा योग्यताको प्रमाण होइन ।
महिला, दलित, आदिवासी समुदाय, मधेसि, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र अन्य सीमान्तकृत समूहहरूको अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्नु पनि पार्टीको जिम्मेवारी हो । समावेशीकरण प्रतिनिधिहरूको सङ्ख्यामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन यसले निर्णय प्रक्रियामा नेतृत्वको लागि वास्तविक पहुँच र अवसरहरू पनि समावेश गर्नुपर्छ । पार्टीले उम्मेदवार छनौट मापदण्डहरू सार्वजनिक रूपमा खुलासा गर्नुपर्छ, स्थानीय कार्यकर्ता र समुदायहरूसँग सकेसम्म परामर्श गर्नुपर्छ, र लोकतान्त्रिक आन्तरिक प्रतिस्पर्धालाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ । यी उपायहरूले असन्तुष्टि कम गर्न र निर्वाचित प्रतिनिधिहरूमा पार्टी र जनता दुबैको विश्वास बलियो बनाउन मद्दत गर्न सक्छ ।
सुशासन र विकास: घोषणापत्रभन्दा कार्यसम्पादन महत्त्वपूर्ण
कम्युनिस्ट पार्टीको राजनीतिक भविष्य निर्धारण गर्ने महत्त्वपूर्ण पक्ष सुशासन हो । जनताले निर्वाचनका बेला गरिएका वाचाभन्दा निर्वाचित भएपछि देखिने परिणामलाई बढी महत्त्व दिने गर्दछन्। त्यसैले स्थानीय तहमा पार्टीबाट निर्वाचित जनप्रतिनिधिले सीमित स्रोतसाधनको प्रभावकारी उपयोग, सार्वजनिक खर्चको पारदर्शिता र सेवाको गुणस्तर सुधारमा ध्यान दिनुपर्छ ।
स्थानीय सरकारको कार्यसम्पादनलाई मापन गर्न सकिने सूचकहरू तय गर्न सकिन्छ । उदाहरणका लागि:
• बजेट कार्यान्वयन: स्वीकृत योजनाहरू र खर्चहरूको प्रगति र सार्वजनिक विवरणहरू ।
• सेवा प्रवाह: नागरिकका निवेदन र सिफारिस निर्धारित समयभित्र सम्पन्न हुने अवस्था ।
• शिक्षा र स्वास्थ्य: विद्यालय उपस्थितिको दर, सिकाइको गुणस्तर, र आधारभूत स्वास्थ्य सेवाहरूको पहुँच ।
• कृषि र रोजगारी: स्थानीय उत्पादन, बजार पहुँच र सीप विकासमा भएको सुधार ।
• पारदर्शिता: सार्वजनिक खरिद, ठेक्का, योजनाको लागत र प्रगति विवरणको नियमित प्रकाशन ।
• जनसहभागिता: सार्वजनिक सुनुवाइ, सामाजिक परीक्षण र नागरिकका गुनासो सम्बोधन गर्ने प्रभावकारी व्यवस्था ।
यी संकेतकहरू स्थानीय तहको स्थिति र क्षेत्राधिकार अनुसार फरक हुन सक्छन् । तिनीहरूको उद्देश्य ठूलो विकास परियोजनाहरूको घोषणा मात्र होइन, तर उपलब्ध स्रोतहरूबाट मानिसहरूले प्राप्त गरेका फाइदाहरू देखाउनु हो ।
कम्युनिस्ट पार्टीले पनि यस्तो प्रणाली स्थापना गर्न सक्छ जसमा यसले आफ्ना प्रतिनिधिहरूको वार्षिक कार्यसम्पादनको रिपोर्ट प्रकाशन गर्ने र उनीहरूलाई पुरा नभएका वाचाको कारणहरू प्रदान गर्न आवश्यक हुन्छ । यस दृष्टिकोणले प्रतिनिधिहरूबीच जवाफदेहिता सुनिश्चित बनाउनुका साथै पार्टीभित्र सुधारहरूको लागि आवश्यक आधार पनि तयार पार्दछ ।
नयाँ पुस्ताको अपेक्षा र कम्युनिस्ट आन्दोलनको भविष्य
नेपालको राजनीतिक बहसमा रोजगारी, वैदेशिक पलायन, महँगी, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र अवसरको समान वितरणजस्ता विषय महत्त्वपूर्ण छन् । नयाँ पुस्ताले राजनीतिक दलको इतिहास र वैचारिक पहिचानलाई मात्र होइन, वर्तमान समस्याको समाधान गर्ने क्षमतालाई पनि मूल्याङ्कन गर्छ ।
यस सन्दर्भमा, पार्टीले युवालाई मात्र निर्वाचन अभियानहरूको लागि मानवशक्तिका रूपमा हेर्नु हुँदैन । बरु, उनीहरूलाई नीति निर्माण, संगठनात्मक व्यवस्थापन, र नेतृत्व विकासमा अर्थपूर्ण भूमिका दिनु पर्छ । युवाले उठाएका जायज प्रश्नहरूलाई आलोचनाका रूपमा हेर्नुको सट्टा पार्टीको कमजोर पक्षहरूलाई बलियो बनाउने अवसरको रूपमा हेर्नुपर्छ ।
रोजगारी सिर्जना गर्ने विषयमा पनि व्यवहारिक दृष्टिकोण आवश्यक छ । स्थानीय सरकारहरूले मात्र बेरोजगारी समस्या समाधान गर्न सक्दैनन् । यद्यपि, कृषि र पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न, साना उद्यमीहरूलाई समर्थन गर्न, सीप-आधारित तालिम प्रदान गर्न, स्थानीय उत्पादनहरूको बजार विस्तार गर्न, र निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गरेर थप अवसरहरू सिर्जना गर्न सक्छ । पार्टीले आफ्नो घोषणापत्रमा यी पहलहरूको लागि आवश्यक बजेट, जिम्मेवार निकाय, र समयसीमाहरू स्पष्ट रूपमा उल्लेख गर्नुपर्छ ।
यसैगरी, डिजिटल प्रविधिको विस्तार गरी स्थानीय स्तरमा नागरिकहरूलाई सार्वजनिक जानकारी प्रभावकारी रूपमा सम्प्रेषण गर्न, उजुरीहरूलाई छिटो समाधान गर्न, र अनावश्यक ढिलाइहरू कम गर्न लाभदायक हुन सक्छ । राजनीतिक परिवर्तनको सान्दर्भिकता नागरिकले आफ्नो जीवनमा अनुभव गर्ने सुधारसँग जोडिएको हुन्छ ।
वामपन्थी एकता: संख्याको जोड कि साझा राजनीतिक दृष्टिकोण?
कम्युनिस्ट पार्टीको भविष्यको बारेमा छलफल गर्दा, वामपन्थी एकताको मुद्दालाई नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन । यद्यपि, एकताको आवश्यकता र त्यसको स्वरूपबारे भावनात्मक नाराभन्दा स्पष्ट राजनीतिक आधार आवश्यक हुन्छ । विभिन्न कम्युनिस्ट समूहहरूबीच साझा आर्थिक नीतिहरू, सामाजिक न्याय, श्रमिक अधिकारहरू, सार्वजनिक सेवाहरूको गुणस्तर, र लोकतान्त्रिक संस्थाहरूप्रति प्रतिबद्धता जस्ता कुरामा सहमति गर्न सकिन्छ । तथापि, नेतृत्व बाँडफाँट र उम्मेदवार व्यवस्थापनमात्रमा केन्द्रित एकताले दीर्घकालीन विश्वास स्थापना गर्न सक्दैन ।
फाल्गुनमा प्रस्तावित स्थानीय निर्वाचन सम्बन्धी वामपन्थी पार्टीहरूबीच सहकार्य वा अलग-अलग प्रतिस्पर्धा गर्ने निर्णय स्थानीय राजनीतिक अवस्थालाई, साझा नीतिहरू र संगठनात्मक अवस्थालाई आधार बनाई गरिनु पर्छ । यदि सहकार्य हुन्छ भने, यसको उद्देश्य र कार्यक्रमहरू स्पष्ट रूपमा परिभाषित गर्नुपर्छ । प्रतिस्पर्धामा पनि, राजनीतिक असहमतिहरू व्यक्तिगत शत्रुता वा सामाजिक विभाजनमा परिणत हुनु हुँदैन ।
लोकतन्त्रमा, पार्टीहरूबीच प्रतिस्पर्धा स्वाभाविक हो। त्यसैले, एकता आवश्यक सफलताको रूपमा हेर्नु र विभाजनलाई आवश्यक असफलता मान्नु उपयुक्त छैन । मुख्य प्रश्नहरू के हुन् भने, पार्टीले जनताको हितका लागि के नीति प्रस्तुत गर्छन्, उनीहरू आफ्नो निर्णयहरूमा कति पारदर्शी छन्, र चुनावपछि उनीहरू कति जवाफदेही रहन्छन् भन्ने हो ।
निष्कर्ष: भविष्यको आधार जनविश्वास
नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको भविष्य केवल विगतको राजनीतिक योगदान, विचारधारात्मक नाराहरू, वा संगठनको आकारमा मात्र निर्भर होइन बरु यसले पार्टीको वर्तमान मुद्दाहरूलाई कति इमानदारीपूर्वक बुझ्दछ, आन्तरिक कमजोरीहरूलाई कसरी सम्बोधन गर्दछ, र आफ्ना प्रतिबद्धताहरूलाई जनता सम्म कसरी पुर्याउँछ भन्ने कुरामा निर्भर गर्नेछ ।
फाल्गुनमा प्रस्तावित स्थानीय चुनावले पार्टीलाई आफ्नो संगठन, नेतृत्व, र राजनीतिक दृष्टिकोणलाई समीक्षा गर्न अवसर प्रदान गर्दछ । यस अवसरलाई सदुपयोग गर्न पार्टीले उम्मेदवार छनोटमा पारदर्शिता, घोषणापत्रहरूमा व्यवहारिकता, शासनमा जवाफदेहिता, र जनतासँगको सम्बन्धमा निरन्तरता सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।
राजनीतिक दलहरूका लागि जनताको विश्वास जित्नु स्वाभाविक हो, तर त्यो विश्वास केवल इतिहास वा नाराका आधारमा स्थायी रहँदैन । विश्वास निर्माण गर्न परिणाम देखाउनु, गल्ती स्वीकार गर्नु, र सार्वजनिक जिम्मेवारीबाट नहट्नु आवश्यक छ । कम्युनिस्ट आन्दोलनको सान्दर्भिकता कायम राख्ने तरिका भनेको विचारधारात्मक प्रतिबद्धतालाई सामाजिक न्याय र समानतासँग जोड्नु हो, साथै लोकतान्त्रिक अभ्यासहरू, पारदर्शी शासन, र नागरिकहरूको जीवनमा देखिने सुधारहरू मार्फत राजनीतिक प्रतिबद्धता परीक्षण गर्ने अवसरको रूपमा सेवा गर्न सक्छ । अन्ततः, कम्युनिस्ट पार्टीको भविष्यको मूल्याङ्कन केवल यसले कति पदहरू जित्छ भन्नेमा मात्र होइन, यसले जनजीवनमा ल्याउन सक्ने सकारात्मक परिवर्तनहरूमा आधारित हुनु पर्छ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्