कफीको कथा: एउटा कपभित्र लुकेको लामो इतिहास !

बिहान उठ्नेबित्तिकै धेरै मानिसको दिन एउटा कप कफीबाट सुरु हुन्छ। कसैका लागि यो निद्रा भगाउने ऊर्जा हो, कसैका लागि सिर्जनात्मक कामको प्रेरणा, त कसैका लागि साथीभाइसँग भेटघाट र संवाद गर्ने एउटा बहाना। आज कफी संसारकै सबैभन्दा लोकप्रिय पेय पदार्थमध्ये एक बनेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय कफी संगठनका अनुसार विश्वभर दैनिक करिब दुई अर्बभन्दा बढी कप कफी पिइन्छ। तर हामीले केही मिनेटमै पिउने त्यो सानो कपभित्र हजारौँ वर्षको इतिहास, लाखौँ किसानको मेहनत, विश्व व्यापार, संस्कृति, विज्ञान र मानव सभ्यताको लामो यात्रा लुकेको हुन्छ।

कफीको उत्पत्तिबारे सबैभन्दा चर्चित कथा अफ्रिकाको इथियोपियासँग जोडिएको छ। किंवदन्तीअनुसार नवौँ शताब्दीतिर काल्दी नामका एक गोठालाले आफ्ना बाख्राहरूले रातो फल खाएपछि असामान्य रूपमा फुर्तिलो भएको देखे। उनले पनि ती फल चाखेपछि ऊर्जा महसुस गरे र यहीबाट कफीको खोज भएको कथा प्रचलित छ। यद्यपि काल्दीको कथा ऐतिहासिक प्रमाणले पुष्टि भएको छैन, तर इतिहासकारहरू कफीको उत्पत्ति इथियोपियाको काफा क्षेत्रबाट भएको मान्छन्। यही क्षेत्रबाट कफीको जंगली बिरुवा विश्व यात्रामा निस्कियो।

कफीलाई पेय पदार्थका रूपमा प्रयोग गर्ने पहिलो प्रमाण भने १५औँ शताब्दीको यमनसँग जोडिन्छ। यमनका सूफी साधकहरूले रातभर प्रार्थना र धार्मिक अभ्यास गर्दा जागा रहन कफी पिउने गर्थे। यमनको मोचा बन्दरगाह कफी व्यापारको प्रमुख केन्द्र बन्यो र यही कारण “मोचा” शब्द कफीसँग जोडिन पुग्यो। यमनबाट कफी अरब संसार हुँदै ओटोमन साम्राज्यमा फैलियो। सन् १४७५ तिर तत्कालीन कन्स्टान्टिनोपल (हालको इस्तानबुल) मा प्रारम्भिक कफी हाउसहरू खुले। यी स्थानहरू केवल कफी पिउने ठाउँ थिएनन्, बरु सामाजिक भेटघाट, राजनीतिक छलफल, साहित्य र विचार आदानप्रदानका केन्द्र बने।

१७औँ शताब्दीमा कफी युरोप प्रवेश गर्‍यो। भेनिसका व्यापारीहरूले यसलाई युरोपेली बजारमा पुर्‍याए। सुरुमा केही मानिसहरूले कफीलाई शंकाको दृष्टिले हेरे र “शैतानको पेय” समेत भने, तर पछि यसको लोकप्रियता तीव्र रूपमा बढ्यो। सन् १६५० मा बेलायतको अक्सफोर्डमा पहिलो कफी हाउस खुलेको मानिन्छ भने सन् १६५२ मा लन्डनमा कफी हाउस स्थापना भयो। बेलायतका कफी हाउसहरूलाई “Penny Universities” भनिन्थ्यो, किनकि एक पेनी तिरेर मानिसहरूले कफी पिउँदै ज्ञान, समाचार र विचार आदानप्रदान गर्न पाउँथे।

यी कफी हाउसहरूले आधुनिक पत्रकारिता, व्यापार र वित्तीय क्षेत्रको विकासमा समेत योगदान पुर्‍याए। विश्वप्रसिद्ध बीमा बजार Lloyd’s of London को सुरुआत पनि कफी हाउस संस्कृतिसँग जोडिएको छ। १७औँ र १८औँ शताब्दीमा युरोपेली शक्तिहरूले कफी खेतीलाई विश्वका विभिन्न भागमा विस्तार गरे। डचहरूले यमनबाट कफीका बिरुवा ल्याएर इन्डोनेसियाको जाभा टापुमा खेती सुरु गरे। जाभाको हावापानी कफीका लागि उपयुक्त भएकाले त्यहाँ उत्पादन भएको कफी युरोपमा अत्यन्त लोकप्रिय भयो। “Java Coffee” यति प्रसिद्ध भयो कि पछि “Java” नै कफीको अर्को नाम बन्न पुग्यो। आज पनि अंग्रेजी भाषामा “cup of java” भन्नाले कफी भन्ने बुझिन्छ। रोचक कुरा के भने कम्प्युटरको Java प्रोग्रामिङ भाषाको नाम पनि यही कफी संस्कृतिबाट प्रेरित भएर राखिएको हो।

त्यसपछि कफी खेती क्यारिबियन, दक्षिण अमेरिका र एसियाका विभिन्न भागमा फैलियो। सन् १७२७ पछि ब्राजिलमा कफी उत्पादन तीव्र रूपमा बढ्यो र आज ब्राजिल विश्वकै सबैभन्दा ठूलो कफी उत्पादक देश बनेको छ। भियतनाम, कोलम्बिया, इन्डोनेसिया र इथियोपिया पनि प्रमुख उत्पादक देश हुन्। विश्वका ७० भन्दा बढी देशमा उत्पादन हुने कफी लाखौँ किसान परिवारको जीविकाको आधार बनेको छ।

कफीका मुख्य दुई जात अरेबिका र रोबस्टा हुन्। अरेबिका स्वाद र सुगन्धका कारण उच्च गुणस्तरको मानिन्छ भने रोबस्टामा क्याफिन बढी हुने भएकाले विभिन्न मिश्रित कफी उत्पादनमा प्रयोग हुन्छ। एउटा कफीको बिरुवाले राम्रो उत्पादन दिन तीनदेखि पाँच वर्ष लाग्छ। पाकेका कफी चेरीहरू धेरै ठाउँमा अझै हातैले टिपिन्छन्। त्यसपछि प्रशोधन, सुकाउने, भुट्ने र प्याकेजिङको लामो प्रक्रिया पार गरेपछि मात्र एउटा कप कफी तयार हुन्छ।

कफी विश्वका सबैभन्दा महत्वपूर्ण कृषि वस्तुहरूमध्ये एक भए पनि उत्पादन गर्ने धेरै किसान आर्थिक कठिनाइमा छन्। अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य उतारचढाव, जलवायु परिवर्तन र उत्पादन लागतले उनीहरूलाई असर गर्छ। यही कारण Fair Trade, Organic Coffee र Specialty Coffee जस्ता अभियानहरू लोकप्रिय भएका छन्। अहिले उपभोक्ताहरू केवल स्वाद मात्र होइन, कफी कहाँ उत्पादन भयो, किसानले उचित मूल्य पाए कि पाएनन् र उत्पादन वातावरणमैत्री छ कि छैन भन्ने कुरामा पनि ध्यान दिन थालेका छन्। कफीको इतिहासमा बेलायतको भूमिका ऐतिहासिक मात्र होइन, आधुनिक कफी संस्कृतिमा पनि निकै महत्वपूर्ण छ।

परम्परागत रूपमा बेलायत चिया पिउने देशका रूपमा चिनिए पनि पछिल्ला केही दशकमा कफीको लोकप्रियता अत्यन्त बढेको छ। आज बेलायतका शहरदेखि साना गाउँसम्म हजारौँ क्याफे र कफी पसल सञ्चालनमा छन्। कार्यालय संस्कृति, युवापुस्ताको जीवनशैली र सामाजिक भेटघाटका कारण कफी बेलायती दैनिक जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ।

आधुनिक बेलायती कफी बजारमा सबैभन्दा प्रभावशाली ब्रान्डहरूमध्ये Costa Coffee एक हो। सन् १९७१ मा लन्डनमा स्थापना भएको कोस्टा बेलायतको सबैभन्दा चिनिने कफी चेनमध्ये एक बन्यो। यसले उच्च सडक, रेलवे स्टेशन, विमानस्थल र विभिन्न सेवा केन्द्रहरूमा कफी संस्कृतिलाई विस्तार गर्‍यो। पछि कोस्टा कफीलाई कोका–कोला कम्पनीले खरिद गर्यो।

अमेरिकाबाट सुरु भएको Starbucks ले पनि बेलायतको कफी संस्कृतिमा ठूलो प्रभाव पारेको छ। सन् १९९८ मा बेलायत प्रवेश गरेपछि स्टारबक्सले लाटे , क्यापुचिनो, मोचा र अन्य विशेष कफी पेयलाई लोकप्रिय बनायो। यसले कफीलाई केवल पेय होइन, भेटघाट र जीवनशैलीको अनुभवका रूपमा प्रस्तुत गर्‍यो।

त्यस्तै Caffè Nero ले इटालियन शैलीको कफी संस्कृतिलाई बेलायतमा लोकप्रिय बनायो। सन् १९९७ मा लन्डनबाट सुरु भएको यस ब्रान्डले परम्परागत कफी हाउसजस्तो वातावरण दिने प्रयास गर्‍यो। Pret A Manger ले पनि ताजा खाना र कफीसँग जोडिएको छिटो सेवा संस्कृतिमार्फत बेलायतमा ठूलो बजार बनाएको छ। ठूला ब्रान्डसँगै बेलायतमा स्वतन्त्र कफी पसल र Specialty Coffee को संस्कृति पनि तीव्र रूपमा बढेको छ। लन्डन, म्यानचेस्टर, ब्रिस्टल, एडिनबरा र अक्सफोर्डजस्ता शहरहरूमा स्थानीय रोस्टरहरूले उच्च गुणस्तरको कफी, किसानको कथा र दिगो उत्पादनमा जोड दिइरहेका छन्।

नेपालमा कफी खेतीको इतिहास करिब एक शताब्दी पुरानो छ। वि.सं. १९९५ (सन् १९३८) तिर गुल्मीका हिरा गिरीले म्यानमारबाट कफीको बिरुवा ल्याएर नेपालमा रोपेको इतिहास पाइन्छ। त्यसपछि गुल्मी, पाल्पा, स्याङ्जा, कास्की, पर्वत, ललितपुर, काभ्रे, नुवाकोट लगायतका पहाडी जिल्लामा कफी खेती विस्तार भयो। नेपालको पहाडी हावापानी र उचाइ अरेबिका कफीका लागि उपयुक्त मानिन्छ। नेपाली कफीको स्वाद, सुगन्ध र प्राकृतिक उत्पादन प्रणालीका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको पहिचान बढ्दै गएको छ। तर उत्पादनको मात्रा अझै सीमित छ। साना किसान, प्रशोधन केन्द्रको कमी, बजार व्यवस्थापन, रोग र जलवायु परिवर्तन प्रमुख चुनौती हुन्। यदि नेपालले गुणस्तरीय बिरुवा, किसान प्रशिक्षण, आधुनिक प्रशोधन, ब्रान्डिङ, निर्यात र कफी पर्यटनमा ध्यान दिन सकेमा कफी ग्रामीण अर्थतन्त्र परिवर्तन गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ।